به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، مسجد کبود تبریز (مسجد مظفریه) یکی از شاهکارهای معماری ایرانی در قرن نهم هجری است که به دلیل تلفیق ظرافت‌های هنری و دقایق فنی، به سرعت به شهرتی جهانی دست یافت. متأسفانه زمین‌لرزه‌های ویرانگر، به‌ویژه زلزله سال ۱۱۹۳ هـ.ق، بخش عمده‌ای از این بنای تاریخی را تخریب کرد، اما بقایای آن همچنان گویای شکوه گذشته‌اش بوده و در متون تاریخی ایرانی و غیرایرانی بازتاب یافته است.

این مسجد در اصل بخشی از مجموعه‌ای بزرگ به نام «مظفریه» شامل خانقاه، کتابخانه و دیگر فضاها بود، اما امروز تنها بنای مرمت‌شده مسجد برجای مانده است. با وجود بازسازی‌های گسترده در دوره پهلوی و پس از آن، تحولات کالبدی این بنا از منظر نظریه‌های معماری به‌صورت جامع بررسی نشده است. هدف این پژوهش، تحلیل تغییر شکل‌های کالبدی مسجد کبود تبریز با تمرکز بر تحولات یکصد سال اخیر و تبیین سه وضعیت تاریخیِ «آنچه بود»، «آنچه گذشت» و «آنچه هست» است. پژوهش حاضر از نوع کیفی بوده و در انجام آن، اطلاعات پایه به دو طریق «تحلیل اسنادی» و «مشاهده عینی» تحصیل شده است.

در یک جمع‌بندی کلی نسبت به طرح پلان مسجد دو نظریه اصلی مد نظر قرار گرفت. دسته‌ای از پژوهشگران معتقدند که طرح اصلی مسجد کبود تبریز بر گرفته از پلان‌های منطقه آناتولی بوده و کپی‌برداری و اقتباس از معماری عثمانی است. دسته دوم اما با ارائه ادله، اثبات می‌کنند که اگرچه در ظاهر شباهت‌هایی با نمونه‌های عثمانی وجود دارد، اما طرح مسجد کاملاً برگرفته از طرح مساجد ایرانی است. ظهور و مکان‌مندی مجموعه مظفریه در نسبت مستقیم با سازمان فضایی شهر، از طریق قرارگیری بر امتداد محور اصلی ساختار که مرکز را به مهمترین دروازه شهر متصل می‌کرده است رخ داده و فعالیت آن نیز تا زمان حیات، نقش مهمی در قوت بخشیدن به این بخش از سازمان فضایی شهر از طریق ایجاد نخستین گونه خیابان شهری در شهر ایرانی در سرزمین کنونی ایران داشته است و پس از اضمحلال و خرابی مجموعه، تأثیرگذاری آن بر سازمان فضایی و ارتباط قدرتمندش با مرکز شهر تبریز به دلیل از بین رفتن عناصر واسطه‌ای و رابط تا حدودی از دست رفته است.

انتهای پیام/